Jinoyat kodeksi — ertangi imtihon uchun to‘liq konspekt

Jinoyat kodeksi — ertangi imtihon uchun to‘liq konspekt

0. O‘qish strategiyasi: nimani birinchi yodlash kerak

Bu hujjat O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi bo‘yicha imtihonga tayyorgarlik uchun tuzildi. Maqsad — matnni qayta ko‘chirish emas, balki imtihonda savol kelganda javobni tuzadigan skeletni berish. Jinoyat kodeksining eng muhim qismi — Umumiy qism. Maxsus qismdagi jinoyatlar ko‘p, lekin ular Umumiy qismdagi tushunchalar orqali yechiladi: jinoyat tarkibi, ayb, yosh, aqli rasolik, tamom bo‘lish, ishtirokchilik, bir qancha jinoyat, jazo tayinlash, javobgarlikdan/jazodan ozod qilish.

Imtihon javobi formulasi: avval norma joylashgan qismni aytasan, keyin jinoyatning obyekti, obyektiv tomoni, subyekti, subyektiv tomoni, ayb shakli, jinoyat bosqichi, ishtirokchilik bor-yo‘qligi, og‘irlashtiruvchi/yengillashtiruvchi holat, jazo yoki ozod qilish asosini tahlil qilasan. Shu tartib buzilsa, javob tarqoq bo‘ladi.

---

1. Kodeksning katta tuzilmasi

Jinoyat kodeksi ikki asosiy qismdan iborat:

1. Umumiy qism — jinoyat huquqining umumiy qoidalari: prinsiplar, amal qilish doirasi, jinoyat tushunchasi, javobgarlik subyekti, ayb, tamom bo‘lmagan jinoyat, ishtirokchilik, qilmishning jinoiyligini istisno qiladigan holatlar, jazo, jazo tayinlash, javobgarlikdan va jazodan ozod qilish, voyaga yetmaganlar javobgarligi, tibbiy yo‘sindagi majburlov choralari.
2. Maxsus qism — alohida jinoyatlar: shaxsga qarshi, tinchlik va xavfsizlikka qarshi, iqtisodiyotga qarshi, ekologiya, boshqaruv tartibi, odil sudlov, jamoat xavfsizligi, transport, giyovandlik vositalari, jamoat tartibi va harbiy jinoyatlar.

Asosiy prinsip: Maxsus qismdagi har qanday modda Umumiy qismsiz to‘liq tushunilmaydi. Masalan, 97-modda qasddan odam o‘ldirishni belgilaydi, lekin qasd nima, suiqasd nima, ishtirokchi kim, jazo qanday tayinlanadi — bular Umumiy qism orqali aniqlanadi.

---

2. Umumiy qism: eng muhim konspekt

2.1. Kodeks vazifalari va prinsiplar — 1–10-moddalar

1-modda jinoyat to‘g‘risidagi qonunchilik Konstitutsiya va xalqaro huquqning umum e’tirof etilgan normalariga asoslanishini belgilaydi. Jinoyat huquqida asosiy manba — Jinoyat kodeksi.

2-modda Kodeksning vazifalarini ko‘rsatadi: shaxs, huquq va erkinliklar, jamiyat va davlat manfaatlari, mulk, tabiiy muhit, tinchlik va insoniyat xavfsizligini jinoiy tajovuzlardan qo‘riqlash; jinoyatlarning oldini olish; fuqarolarni qonunga rioya qilish ruhida tarbiyalash.

3-modda prinsiplar ro‘yxatini beradi: qonuniylik, fuqarolarning qonun oldida tengligi, demokratizm, insonparvarlik, odillik, ayb uchun javobgarlik, javobgarlikning muqarrarligi.

4-modda — qonuniylik: qilmishning jinoiyligi, jazoga sazovorligi va boshqa oqibatlari faqat Jinoyat kodeksi bilan belgilanadi. Sud hukmisiz shaxs jinoyatchi deb topilmaydi.

5-modda — tenglik: jinoyat sodir etgan shaxslar jinsi, irqi, millati, tili, dini, e’tiqodi, ijtimoiy kelib chiqishi yoki mavqeyidan qat’i nazar qonun oldida teng.

6-modda — demokratizm: jamoat birlashmalari, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari yoki jamoalar qonunda nazarda tutilgan hollarda shaxsni axloqan tuzatish ishiga jalb qilinishi mumkin.

7-modda — insonparvarlik: jazo jismoniy azob berish yoki inson qadr-qimmatini kamsitish maqsadini ko‘zlamaydi. Og‘irroq jazo faqat yengilroq choralar bilan maqsadga erishib bo‘lmaganda tayinlanadi.

8-modda — odillik: jazo jinoyatning og‘ir-yengilligi, ayb va shaxsning ijtimoiy xavflilik darajasiga muvofiq bo‘lishi kerak. Bitta jinoyat uchun ikki marta javobgarlikka tortish mumkin emas.

9-modda — ayb uchun javobgarlik: shaxs faqat aybi isbotlangan ijtimoiy xavfli qilmishlari uchun javobgar bo‘ladi.

10-modda — muqarrarlik: jinoyat tarkibi aniqlangan har bir shaxs javobgarlikka tortilishi shart.

Imtihon uchun yadro: prinsiplar savolida faqat nom sanash yetmaydi. Har bir prinsipning amaliy oqibatini aytish kerak: qonuniylik — JKsiz jinoyat yo‘q; ayb — aybsiz javobgarlik yo‘q; odillik — jazo mutanosib bo‘lishi kerak; insonparvarlik — jazo qiynash emas, tuzatish va oldini olish vositasi.

---

2.2. Kodeksning amal qilish doirasi — 11–13-moddalar

11-modda O‘zbekiston hududida jinoyat sodir etgan shaxs JK bo‘yicha javobgarlikka tortilishini belgilaydi. Qilmish O‘zbekiston hududida boshlangan, tamomlangan yoki to‘xtatilgan bo‘lsa; hududdan tashqarida sodir etilib, oqibat O‘zbekistonda yuz bersa; yoki bir qismi O‘zbekistonda sodir etilsa — hududiy amal qilish masalasi kelib chiqadi.

12-modda O‘zbekiston hududidan tashqarida jinoyat sodir etgan shaxslarga nisbatan amal qilishni belgilaydi. Bu norma fuqarolik, xalqaro majburiyatlar va davlat manfaatlarini himoya qilish bilan bog‘liq.

13-modda qonunning vaqt bo‘yicha amal qilishini beradi. Qilmish qachon jinoyat sodir etilgan deb topilishi modda konstruktsiyasiga bog‘liq: agar harakat/harakatsizlik sodir qilingan payt jinoyat tamom bo‘lsa — o‘sha payt; agar oqibat yuz berishi bilan tamom bo‘lsa — oqibat yuz bergan payt. Qilmish jinoiyligini bekor qiladigan, jazoni yengillashtiradigan yoki shaxs ahvolini yaxshilaydigan qonun orqaga qaytish kuchiga ega. Qilmishni jinoyat deb belgilaydigan yoki jazoni og‘irlashtiradigan qonun orqaga qaytmaydi.

Imtihon yodlash: vaqt bo‘yicha amal qilishda eng ko‘p so‘raladigan nuqta — yengillashtiruvchi qonun orqaga qaytadi, og‘irlashtiruvchi qonun orqaga qaytmaydi.

---

2.3. Jinoyat tushunchasi va tasnifi — 14–16-moddalar

14-modda — jinoyat: aybli ijtimoiy xavfli qilmish jinoyatdir. Qilmish harakat yoki harakatsizlik ko‘rinishida bo‘lishi mumkin.

15-modda — jinoyatlarni tasniflash: jinoyatlar xususiyati va ijtimoiy xavflilik darajasiga qarab to‘rt guruhga bo‘linadi:

| Tur | Qasd bo‘yicha mezon | Ehtiyotsizlik bo‘yicha mezon |
|---|---:|---:|
| Ijtimoiy xavfi katta bo‘lmagan | qasddan, 3 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish | ehtiyotsizlik, 5 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish |
| Uncha og‘ir bo‘lmagan | qasddan, 3 yildan ortiq, 5 yilgacha | ehtiyotsizlik, 5 yildan ortiq |
| Og‘ir | qasddan, 5 yildan ortiq, 10 yilgacha | qo‘llanmaydi |
| O‘ta og‘ir | qasddan, 10 yildan ortiq yoki umrbod ozodlikdan mahrum qilish | qo‘llanmaydi |

16-modda — javobgarlik asosi: jinoyat uchun javobgarlik — aybdor shaxsga nisbatan sud tomonidan hukm qilish, jazo yoki boshqa huquqiy ta’sir chorasi qo‘llanishida ifodalanadigan huquqiy oqibat. Javobgarlikning asosi — qilmishda jinoyat tarkibining barcha alomatlari mavjudligi.

Imtihon yadro formulasi: jinoyat = ijtimoiy xavfli qilmish + ayb + JKda nazarda tutilganlik + jinoyat tarkibi.

---

2.4. Javobgarlikka tortilishi lozim bo‘lgan shaxslar — 17–19-moddalar

17-modda — yosh: umumiy qoida bo‘yicha jinoyat sodir etgunga qadar 16 yoshga to‘lgan, aqli raso jismoniy shaxs javobgar bo‘ladi. Ayrim og‘irroq va xavfli jinoyatlar uchun 14 yoshdan javobgarlik belgilangan. Ayrim mansab, harbiy, iqtisodiy yoki maxsus subyektli jinoyatlar uchun 18 yosh talab qilinadi. 18 yoshga to‘lmagan shaxslar umumiy qoidalar va voyaga yetmaganlarga oid maxsus qoidalar asosida javobgar bo‘ladi.

18-modda — aqli rasolik: jinoyat sodir etish vaqtida o‘z harakatining ijtimoiy xavfli xususiyatini anglagan va uni boshqara olgan shaxs aqli raso. Aqli noraso shaxs javobgarlikka tortilmaydi, lekin unga tibbiy yo‘sindagi majburlov choralari qo‘llanishi mumkin.

18^1-modda — aqli rasolikni istisno etmaydigan ruhiy holat buzilishi: shaxs harakatini to‘liq anglay olmasa yoki boshqara olmasa ham, aqli raso deb topilsa javobgar bo‘ladi; sud jazo bilan birga tibbiy majburlov choralarini tayinlashi mumkin.

19-modda — mastlik: mastlik, giyovandlik vositalari, psixotrop yoki aql-irodaga ta’sir qiluvchi moddalar ta’siri javobgarlikdan ozod qilmaydi va aqli norasolik uchun asos bo‘lmaydi.

Imtihon yadro: subyektni tekshir: yosh + aqli rasolik + maxsus subyekt belgisi. Agar subyekt yo‘q bo‘lsa, jinoyat tarkibi to‘liq bo‘lmaydi.

---

2.5. Ayb — 20–24-moddalar

20-modda ayb shakllarini beradi: qasd va ehtiyotsizlik.

21-modda — qasd: shaxs qilmishining ijtimoiy xavfli xususiyatini anglab, oqibatiga ko‘zi yetib, uni istasa yoki ongli ravishda yo‘l qo‘ysa — qasddan sodir etilgan jinoyat. Qasd to‘g‘ri yoki egri bo‘lishi mumkin.

22-modda — ehtiyotsizlik: o‘z-o‘ziga ishonish yoki beparvolik shaklida bo‘ladi. O‘z-o‘ziga ishonishda shaxs oqibatni oldindan ko‘radi, lekin yengil-elpi o‘ylab oldini olaman deb hisoblaydi. Beparvolikda oqibatni oldindan ko‘rmaydi, lekin ko‘rishi lozim va mumkin edi.

23-modda — murakkab aybli jinoyat: qilmishning bir qismiga qasd, oqibatiga ehtiyotsizlik bo‘lishi mumkin.

24-modda — aybsiz holda zarar yetkazish: shaxs oqibatni oldindan ko‘rmagan, ko‘rishi lozim va mumkin bo‘lmagan bo‘lsa — ayb yo‘q.

Imtihon yadro: ayb bo‘lmasa jinoyat yo‘q. Aybni aniqlashda shaxsning psixik munosabatini tahlil qil: angladimi, oldindan ko‘rdimi, istadimi, yo‘l qo‘ydimi, oldini olishga asossiz ishondimi, ko‘rishi kerak edimi.

---

2.6. Tamom bo‘lmagan jinoyat — 25–26-moddalar

25-modda jinoyatga tayyorgarlik va suiqasdni ajratadi. Tayyorlanish — jinoyat sodir etish uchun shart-sharoit yaratish. Suiqasd — jinoyatni sodir etishga bevosita qaratilgan harakat, lekin jinoyat shaxsga bog‘liq bo‘lmagan sabablarga ko‘ra oxiriga yetmaydi.

26-modda — ixtiyoriy qaytish: shaxs jinoyatni oxiriga yetkazish mumkinligini anglagan holda to‘xtasa yoki oqibat kelib chiqishining oldini olsa — ixtiyoriy qaytish hisoblanadi va javobgarlikni istisno qiladi. Lekin amalda boshqa jinoyat tarkibi bo‘lsa, o‘sha bo‘yicha javobgar bo‘ladi.

Farq:
- Tayyorlanish — hali bevosita bajarish boshlanmagan.
- Suiqasd — bajarish boshlangan, lekin tamom bo‘lmagan.
- Ixtiyoriy qaytish — shaxs o‘zi to‘xtaydi.
- Shaxsga bog‘liq bo‘lmagan sabab bilan to‘xtash — suiqasd.

---

2.7. Ishtirokchilik — 27–31-moddalar

27-modda ishtirokchilik — ikki yoki undan ortiq shaxsning qasddan jinoyat sodir etishda birgalashib qatnashishi.

28-modda ishtirokchilar: bajaruvchi, tashkilotchi, dalolatchi, yordamchi.

| Ishtirokchi | Mazmuni |
|---|---|
| Bajaruvchi | jinoyatni bevosita to‘la yoki qisman sodir etadi yoki javobgarlikka tortilmaydigan shaxsdan vosita sifatida foydalanadi |
| Tashkilotchi | tayyorgarlik yoki sodir etishga rahbarlik qiladi |
| Dalolatchi | jinoyatga qiziqtiradi |
| Yordamchi | maslahat, ko‘rsatma, vosita, to‘siqni olib tashlash, yashirish yoki o‘tkazishga oldindan va’da bilan ko‘maklashadi |

29-modda ishtirokchilik shakllari: oddiy ishtirokchilik, murakkab ishtirokchilik, uyushgan guruh, jinoiy uyushma. Imtihonda guruhning oldindan til biriktirgani va uyushganligi darajasi muhim.

30-modda javobgarlik doirasi — har bir ishtirokchi o‘z roli, niyati va ishtirok darajasiga qarab javobgar bo‘ladi.

31-modda jinoyatga daxldorlik — jinoyat sodir etilishida ishtirok etmasdan, uni yashirish, xabar bermaslik kabi holatlar bilan bog‘liq.

Imtihon yadro: ishtirokchilik faqat qasddan jinoyatda bo‘ladi. Ehtiyotsizlikda klassik ishtirokchilik bo‘lmaydi.

---

2.8. Bir qancha jinoyat sodir etish — 32–34-moddalar

32-modda — takroran jinoyat: shaxs turli vaqtlarda aynan bir modda/qismda yoki qonunda ko‘rsatilgan hollarda turli moddalarda nazarda tutilgan ikki yoki bir necha jinoyat sodir etadi, lekin birortasi uchun sudlangan bo‘lmaydi. Davomli va uzoqqa cho‘zilgan jinoyat takroran jinoyat emas.

33-modda — jinoyatlar majmui: turli moddalar yoki bitta moddaning turli qismlarida nazarda tutilgan ikki yoki bir necha qilmish sodir etiladi va ulardan birortasi uchun sudlanganlik yo‘q.

34-modda — retsidiv: shaxs ilgari qasddan sodir etgan jinoyati uchun sudlanganidan keyin qasddan yangi jinoyat sodir etsa — retsidiv. Xavfli va o‘ta xavfli retsidiv maxsus shartlar bilan baholanadi.

Farqni yodla:
- Takroran — sudlanganlik yo‘q, o‘xshash/ko‘rsatilgan jinoyatlar.
- Majmua — sudlanganlik yo‘q, turli modda/qismlar.
- Retsidiv — oldin qasddan jinoyat uchun sudlangan, keyin qasddan yangi jinoyat.

---

2.9. Qilmishning jinoiyligini istisno qiladigan holatlar — 35–41^1-moddalar

35-modda umumiy tushuncha: tashqi jihatdan jinoyatga o‘xshasa ham, qonunda ko‘rsatilgan sharoitlarda qilmish jinoyat deb topilmaydi.

36-modda — kam ahamiyatli qilmish: JKda jinoyat alomatlari mavjud bo‘lsa-da, ijtimoiy xavfli bo‘lmaganligi sababli jinoyat emas.

37-modda — zaruriy mudofaa: shaxsni, huquqlarni, jamiyat yoki davlat manfaatlarini qonunga xilof tajovuzdan himoya qilishda tajovuzchiga zarar yetkazish, agar chegaradan chetga chiqilmagan bo‘lsa, jinoyat emas. Chegaradan chetga chiqish — mudofaa tajovuz xususiyati va xavflilik darajasiga butunlay mos kelmasligi.

38-modda — oxirgi zarurat: xavfni boshqa yo‘l bilan qaytarishning iloji bo‘lmasa va yetkazilgan zarar oldi olingan zarardan kamroq bo‘lsa, jinoyat emas.

39-modda — jinoyat sodir etgan shaxsni ushlashda zarar yetkazish: hokimiyat organlariga topshirish maqsadida ushlashda zarur chegaradan chiqilmagan bo‘lsa, jinoyat emas.

40-modda — buyruq yoki vazifani ijro etish: qonuniy buyruq/farmoyish yoki mansab vazifasini bajarish natijasidagi zarar jinoyat emas. Lekin jinoiyligi oldindan ayon buyruqni bajargan shaxs javobgar bo‘ladi.

41-modda — asosli tavakkalchilik: ijtimoiy foydali maqsad, zamonaviy ilmiy-texnik bilimga muvofiqlik, boshqa yo‘l bilan maqsadga erishib bo‘lmaslik va ehtiyot choralarini ko‘rish shartlari bo‘lsa, zarar javobgarlikka sabab bo‘lmaydi. Odamlar halokati, ekologik halokat yoki boshqa og‘ir oqibat xavfi bila turib qilingan tavakkal asosli emas.

41^1-modda — jismoniy yoki ruhiy majburlash yoxud qo‘rqitish: shaxs o‘z harakatlarini boshqara olmagan bo‘lsa, jinoyat hisoblanmaydi. Agar boshqarish imkoniyati saqlangan bo‘lsa, masala oxirgi zarurat qoidalari bilan baholanadi.

Eng ko‘p adashiladigan farq: zaruriy mudofaa — tajovuzchidan himoya; oxirgi zarurat — boshqa xavfni qaytarish uchun uchinchi manfaatga zarar; ushlash — jinoyatchini topshirish uchun zarar; buyruq — qonuniy vazifani bajarish; tavakkal — ijtimoiy foydali maqsad uchun asosli risk.

---

2.10. Jazo va uning turlari — 42–52-moddalar

42-modda — jazo tushunchasi: jazo davlat majburlov chorasi bo‘lib, sud hukmi bilan qo‘llanadi. Maqsad — mahkumni axloqan tuzatish, jinoyatlarning oldini olish, ijtimoiy adolatni tiklash.

43-modda — jazo tizimi: asosiy jazolar: jarima, muayyan huquqdan mahrum qilish, majburiy jamoat ishlari, axloq tuzatish ishlari, xizmat bo‘yicha cheklash, ozodlikni cheklash, intizomiy qismga jo‘natish, ozodlikdan mahrum qilish, umrbod ozodlikdan mahrum qilish. Qo‘shimcha jazo: harbiy yoki maxsus unvondan mahrum qilish. Muayyan huquqdan mahrum qilish ham asosiy, ham qo‘shimcha jazo bo‘lishi mumkin.

Jazo turlari bo‘yicha tezkor yodlash:
- Jarima — pul undirish.
- Muayyan huquqdan mahrum qilish — lavozim, faoliyat yoki ma’lum huquqlarni cheklash.
- Majburiy jamoat ishlari — haq to‘lanmaydigan foydali ishlar; odatda 120–480 soat.
- Axloq tuzatish ishlari — ish haqidan 10–30% ushlab qolgan holda mehnatga jalb qilish; odatda 6 oy–3 yil.
- Ozodlikni cheklash — uy-joydan chiqishni yoki muayyan harakatlarni cheklash; 1 oy–5 yil.
- Ozodlikdan mahrum qilish — jamiyatdan ajratish; odatda 1 oy–20 yil, alohida hollarda uzoq muddatli 20–25 yil.
- Umrbod ozodlikdan mahrum qilish — favqulodda jazo; faqat javobgarlikni og‘irlashtiradigan holatlarda qasddan odam o‘ldirish va terrorizm uchun; ayolga, 18 yoshga to‘lmasdan jinoyat sodir etgan shaxsga, 60 yoshdan oshgan erkakka tayinlanmaydi.

---

2.11. Jazo tayinlash — 54–63-moddalar

54-modda — umumiy asoslar: sud Maxsus qism moddasida belgilangan doirada, Umumiy qism qoidalariga muvofiq jazo tayinlaydi. Jinoyat xususiyati, ijtimoiy xavflilik darajasi, sabab, zarar xususiyati va miqdori, aybdorning shaxsi, yengillashtiruvchi va og‘irlashtiruvchi holatlar hisobga olinadi.

55-modda — yengillashtiruvchi holatlar: aybni bo‘yniga olish, pushaymonlik, jinoyatni ochishga yordam, zararni ixtiyoriy bartaraf qilish, og‘ir shaxsiy/oilaviy sharoit, majburlash yoki qaramlik, jabrlanuvchi harakati tufayli kuchli ruhiy hayajon, zaruriy mudofaa/oxirgi zarurat chegarasidan chetga chiqish, voyaga yetmaganlik, homiladorlik, jabrlanuvchining g‘ayriqonuniy yoki axloqqa zid xulqi.

56-modda — og‘irlashtiruvchi holatlar: homilador ayolga nisbatan, yosh bola/qariya/ojiz shaxsga nisbatan, xizmat vazifasi yoki fuqarolik burchi sababli, qaram shaxsga nisbatan, o‘ta shafqatsizlik, ko‘pchilik uchun xavfli usul, yosh bola yoki ruhiy holati buzilgan shaxsdan foydalanish, og‘ir oqibat, favqulodda/ofat holatidan foydalanish, g‘arazli yoki past niyat, irqiy/milliy adovat, guruh/uyushgan guruh/jinoiy uyushma, takroran/qasddan yangi jinoyat, mastlik yoki giyovandlik ta’sirida jinoyat. Sud ro‘yxatda bo‘lmagan holatni og‘irlashtiruvchi deb topa olmaydi.

57-modda alohida holatlarda yengilroq jazo tayinlashga imkon beradi.

57^1-modda aybdor pushaymon bo‘lganda jazo tayinlash masalasini tartibga soladi.

57^2-modda aybga iqrorlik kelishuvi bo‘yicha jazo tayinlashni tartibga soladi.

58-modda — tamom bo‘lmagan jinoyat uchun jazo: jinoyatga tayyorgarlik yoki suiqasd uchun jazo tegishli moddadagi eng ko‘p jazoning 3/4 qismidan oshmasligi kerak, lekin ayrim og‘ir istisnolar mavjud. Tamom bo‘lmagan jinoyat uchun umrbod ozodlikdan mahrum qilish tayinlanmaydi.

59-modda — jinoyatlar majmui: har bir jinoyat uchun jazo alohida tayinlanadi, keyin yengilroq jazoni og‘irrog‘i bilan qoplash yoki jazolarni to‘la/qisman qo‘shish orqali yakuniy jazo belgilanadi.

60-modda — bir necha hukm: hukm chiqarilgandan keyin jazo to‘la o‘talmay turib yangi jinoyat sodir etilsa, yangi jazo oldingi hukm bo‘yicha o‘talmagan jazo bilan to‘la yoki qisman qo‘shiladi.

61–63-moddalar jazolarni qo‘shish, ushlab turish/qamoq/uy qamog‘i vaqtini hisobga olish va jazo muddatlarini hisoblash qoidalarini beradi.

---

2.12. Javobgarlikdan ozod qilish — 64–68-moddalar

64-modda — javobgarlikka tortish muddati: jinoyat sodir etilgan kundan boshlab quyidagi muddatlar o‘tsa, shaxs javobgarlikdan ozod qilinadi:

| Jinoyat turi | Muddat |
|---|---:|
| Ijtimoiy xavfi katta bo‘lmagan | 2 yil |
| Uncha og‘ir bo‘lmagan | 4 yil |
| Og‘ir | 8 yil |
| O‘ta og‘ir | 14 yil |

Agar ijtimoiy xavfi katta bo‘lmagan yoki uncha og‘ir bo‘lmagan jinoyatdan 10 yil, og‘ir yoki o‘ta og‘ir jinoyatdan 25 yil o‘tgan bo‘lsa, shaxs javobgarlikka tortilishi mumkin emas. Tergov yoki suddan yashirinsa muddat to‘xtaydi.

65-modda qilmish yoki shaxs ijtimoiy xavfliligini yo‘qotganda javobgarlikdan ozod qilish.

66-modda aybdor amalda pushaymon bo‘lsa javobgarlikdan ozod qilish.

66^1-modda yarashilganligi munosabati bilan javobgarlikdan ozod qilish.

67-modda kasallik tufayli javobgarlikdan ozod qilish.

68-modda amnistiya akti asosida javobgarlikdan ozod qilish.

Farq: javobgarlikdan ozod qilish — shaxs hukmgacha yoki javobgarlik bosqichida ozod qilinadi; jazodan ozod qilish — shaxsga hukm chiqarilgan, lekin jazo ijrosi yoki o‘tashi bo‘yicha ozod qilinadi.

---

2.13. Jazodan ozod qilish — 69–76-moddalar

69-modda — jazoni ijro etish muddati: hukm qonuniy kuchga kirgandan keyin jazo ijro etilmasa, muddatlar quyidagicha:

| Jazo turi/muddati | Ijro muddati |
|---|---:|
| 3 yildan ortiq bo‘lmagan ozodlikdan mahrum qilish yoki ozodlikdan mahrum qilish bilan bog‘liq bo‘lmagan jazo | 3 yil |
| 5 yildan ortiq bo‘lmagan ozodlikdan mahrum qilish | 5 yil |
| 10 yildan ortiq bo‘lmagan ozodlikdan mahrum qilish | 10 yil |
| 10 yildan ortiq ozodlikdan mahrum qilish | 15 yil |

Jazo tayinlangan kundan 25 yil o‘tsa, jazoni ijro etish mumkin emas. Ayrim tinchlik, xavfsizlik va davlatga qarshi jinoyatlar bo‘yicha bu muddatlar qo‘llanilmaydi.

70-modda shaxs ijtimoiy xavflilik xususiyatini yo‘qotganda jazodan ozod qilish.

71-modda pushaymonlik munosabati bilan jazodan ozod qilish.

72-modda shartli hukm qilish.

73-modda — muddatidan ilgari shartli ozod qilish: mahkum belgilangan tartibga rioya qilsa va mehnatga halol munosabatda bo‘lsa qo‘llanadi. Odatda: ijtimoiy xavfi katta bo‘lmagan/uncha og‘ir — kamida 1/3; og‘ir yoki ilgari qasddan jinoyat uchun ozodlikdan mahrum etilgan shaxsning qasddan jinoyati — kamida 2/3; o‘ta og‘ir — kamida 3/4 jazo o‘talganidan keyin.

74-modda — jazoni yengilrog‘i bilan almashtirish: odatda ijtimoiy xavfi katta bo‘lmagan/uncha og‘ir jinoyat — kamida 1/4; og‘ir yoki ilgari qasddan jinoyat uchun ozodlikdan mahrum etilgan shaxsning qasddan jinoyati — kamida 1/2; o‘ta og‘ir — kamida 2/3 jazo o‘talganidan keyin.

75-modda kasallik yoki mehnat qobiliyatini yo‘qotish oqibatida jazodan ozod qilish.

76-modda amnistiya yoki afv asosida jazodan ozod qilish.

---

2.14. Sudlanganlik — 77–80-moddalar

77-modda sudlanganlikning huquqiy ahamiyatini belgilaydi.

78-modda — sudlanganlik tugallanishi:
- shartli hukm — sinov muddati tugaganda;
- majburiy jamoat ishlari, xizmat bo‘yicha cheklash, intizomiy qism — jazo o‘tab chiqilgach;
- jarima ijro etilganidan, muayyan huquqdan mahrum qilish yoki axloq tuzatish ishlari o‘talganidan keyin 1 yil;
- ozodlikni cheklash o‘talganidan keyin 2 yil;
- 5 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish o‘talganidan keyin 4 yil;
- 5 yildan ortiq, 10 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish o‘talganidan keyin 7 yil;
- 10 yildan ortiq, 15 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish o‘talganidan keyin 10 yil.

79-modda sudlanganlikni olib tashlashni tartibga soladi.

80-modda muddatlarni hisoblash qoidalarini belgilaydi.

---

2.15. Voyaga yetmaganlar javobgarligi — 81–90-moddalar

Voyaga yetmaganlarga nisbatan jazo va ozod qilish qoidalari alohida yondashuvga ega. Maqsad — faqat jazolash emas, tarbiyalash va tuzatish.

81-modda voyaga yetmaganlarga qo‘llanadigan jazolar: jarima, majburiy jamoat ishlari, axloq tuzatish ishlari, ozodlikni cheklash, ozodlikdan mahrum qilish.

82-modda jarima miqdorini belgilaydi.

83-modda axloq tuzatish ishlari faqat mehnatga layoqatli voyaga yetmaganlarga, odatda 1 oydan 1 yilgacha tayinlanishini belgilaydi.

85-modda voyaga yetmaganlarga ozodlikdan mahrum qilish odatda 1 oydan 10 yilgacha tayinlanishini belgilaydi, ayrim maxsus hollar bundan mustasno.

86-modda sud voyaga yetmaganga jazo tayinlashda rivojlanganlik darajasi, turmush sharoiti, tarbiyasi, sog‘lig‘i, jinoyat sabablari va kattalar ta’sirini hisobga olishini belgilaydi.

87-modda majburlov choralarini qo‘llagan holda javobgarlikdan yoki jazodan ozod qilishni tartibga soladi.

88-modda majburlov choralari: jabrlanuvchidan uzr so‘rash, yetkazilgan zararni to‘lash yoki bartaraf qilish, maxsus o‘quv-tarbiya muassasasiga joylashtirish.

89–90-moddalar voyaga yetmaganlarga nisbatan muddatidan ilgari shartli ozod qilish va jazoni yengilrog‘i bilan almashtirish qoidalarini belgilaydi.

---

2.16. Tibbiy yo‘sindagi majburlov choralari — 91–96-moddalar

91-modda maqsad: ruhiy holati buzilgan, ijtimoiy xavfli qilmish sodir etgan shaxslarni davolash va yangi xavfli qilmishlarning oldini olish.

92-modda umumiy asos: aqli norasolik holatida qilmish sodir etgan yoki hukmgacha/yoki jazoni o‘tash vaqtida ruhiy holati buzilib, harakatini anglay olmaydigan yoki boshqara olmaydigan shaxs jamiyat uchun xavf tug‘dirsa, sud tibbiy choralar tayinlashi mumkin.

93-modda tibbiy choralar turlari: majburiy ambulatoriya kuzatuvi va davolanish; umumiy tartibli psixiatriya muassasasi; maxsus reabilitatsiya bo‘limi; kuzatuv kuchaytirilgan ruhiy kasalliklar shifoxonasi; jazoni ijro etish muassasalarida davolash.

94-modda qaysi turdagi davolash qachon tayinlanishini belgilaydi.

95-modda choralarni uzaytirish, o‘zgartirish va tugatish sud tomonidan tibbiy komissiya xulosasi asosida amalga oshirilishini belgilaydi.

96-modda alkogolizm, giyohvandlik, zaharvandlik yoki aqli rasolikni istisno etmaydigan ruhiy holat buzilishi bo‘lgan shaxslarga jazo bilan birga tibbiy choralar tayinlashni tartibga soladi.

---

3. Maxsus qism: boblar bo‘yicha imtihon xaritasi

Maxsus qismni modda-modda to‘liq yodlash imtihon uchun samarasiz. To‘g‘ri usul: bob nomi, himoya qilinayotgan obyekt, eng muhim modda va o‘xshash tarkiblarni farqlash.

3.1. Shaxsga qarshi jinoyatlar

I bob — Hayotga qarshi jinoyatlar: asosiy obyekt — inson hayoti. Eng muhim modda: 97-modda qasddan odam o‘ldirish. 98–101-moddalar imtiyozli tarkiblar: kuchli ruhiy hayajon, onaning chaqaloqni o‘ldirishi, zaruriy mudofaa chegarasidan chetga chiqish, ushlash choralari chegarasidan chetga chiqish. 102-modda ehtiyotsizlikdan odam o‘ldirish. 103 va 103^1 — o‘zini o‘zi o‘ldirish darajasiga yetkazish yoki undash.

II bob — Sog‘liqqa qarshi jinoyatlar: asosiy obyekt — sog‘liq. 104 — qasddan badanga og‘ir shikast yetkazish; 105 — o‘rtacha og‘ir; 109 — qasddan yengil shikast; 111 — ehtiyotsizlikdan shikast. Imtihonda og‘ir/o‘rtacha/yengil shikastni oqibat darajasi orqali farqlash kerak.

III bob — Hayot yoki sog‘liq uchun xavfli jinoyatlar: 112–117 moddalar. Bu bobda zarar doim real o‘lim yoki og‘ir shikast bilan tugashi shart emas; ko‘pincha hayot/sog‘liq uchun xavfli holat yaratish muhim.

IV bob — Jinsiy erkinlikka qarshi jinoyatlar: 118 — nomusga tegish; 119 — jinsiy ehtiyojni g‘ayritabiiy usulda qondirish; 121 — jinsiy majburlash; 128 va 128^1 voyaga yetmaganlarga oid xavfli tarkiblar. Bu bobda jabrlanuvchi yoshi, rozilik, zo‘rlik, ojizlik va majburlash alohida ahamiyatga ega.

V bob — Oilaga, yoshlarga va axloqqa qarshi jinoyatlar: aliment, bolani almashtirish, farzandlikka olish sirini oshkor qilish, nikoh yoshi, ko‘p xotinlilik, voyaga yetmaganlarni jinoyatga jalb qilish, fohishalik/prostitutsiya, pornografik mahsulotlar, diniy ta’lim, tarixiy-madaniy yodgorliklar, vijdon erkinligiga qarshi normalar.

VI bob — Shaxsning ozodligi, sha’ni va qadr-qimmatiga qarshi jinoyatlar: 137 — odam o‘g‘rilash; 138 — zo‘rlik ishlatib g‘ayriqonuniy ozodlikdan mahrum qilish; 139 — tuhmat; 140 — haqorat. Farq: tuhmat — yolg‘on sha’nni kamsituvchi ma’lumot tarqatish; haqorat — shaxs sha’ni va qadr-qimmatini beadab tarzda kamsitish.

VII bob — Fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklariga qarshi jinoyatlar: teng huquqlilikni buzish, shaxsiy hayot daxlsizligi, xat-yozishmalar siri, turar joy daxlsizligi, saylov huquqi, mehnat huquqi, mualliflik va sanoat mulki huquqlari.

---

3.2. Tinchlik, insoniyat xavfsizligi va davlatga qarshi jinoyatlar

VIII bob — Tinchlik va insoniyat xavfsizligiga qarshi jinoyatlar: urushni targ‘ib qilish, agressiya, urush qonunlarini buzish, genotsid, yollanish, terrorizm, terrorizmni moliyalashtirish, milliy/irqiy/etnik/diniy adovat qo‘zg‘atish. Bu bobda obyekt individual shaxs emas, xalqaro tinchlik va insoniyat xavfsizligi.

IX bob — O‘zbekiston Respublikasiga qarshi jinoyatlar: davlatga xoinlik, Prezidentga tajovuz, konstitutsiyaviy tuzumga tajovuz, josuslik, qo‘poruvchilik, davlat sirlarini oshkor qilish, davlat siri/hafbiy sir hujjatlarini yo‘qotish. Bu bobda asosiy obyekt — davlat xavfsizligi va konstitutsiyaviy tuzum.

---

3.3. Mulk va iqtisodiyotga qarshi jinoyatlar

X bob — O‘zgalar mulkini talon-toroj qilish: 164 bosqinchilik, 165 tovlamachilik, 166 talonchilik, 167 o‘zlashtirish yoki rastrata, 168 firibgarlik, 169 o‘g‘rilik.

Eng muhim farqlar:
- O‘g‘rilik — yashirin talon-toroj.
- Talonchilik — ochiq talon-toroj.
- Bosqinchilik — hayot yoki sog‘liq uchun xavfli zo‘rlik yoki shunday zo‘rlik bilan qo‘rqitib hujum qilish.
- Tovlamachilik — mol-mulk yoki huquqni berishni zo‘rlik, ma’lumot oshkor qilish yoki zarar yetkazish bilan qo‘rqitib talab qilish.
- Firibgarlik — aldash yoki ishonchni suiiste’mol qilish orqali mulkni qo‘lga kiritish.
- O‘zlashtirish/rastrata — aybdorga ishonib topshirilgan yoki uning ixtiyorida bo‘lgan mulkni talon-toroj qilish.

XI bob — Talon-toroj bilan bog‘liq bo‘lmagan mulkiy jinoyatlar: aldash yoki ishonchni suiiste’mol qilish orqali mulkiy zarar yetkazish, jinoiy yo‘l bilan topilgan mulkni olish/o‘tkazish, mulkni qo‘riqlashga vijdonsiz munosabat, mulkni qasddan nobud qilish yoki zarar yetkazish.

XII bob — Iqtisodiyot asoslariga qarshi jinoyatlar: davlat manfaatlariga xilof bitimlar, qalbaki pul/qimmatli qog‘ozlar, valyuta qimmatliklari, soxta tadbirkorlik, to‘lovga qobiliyatsizlik, bojxona, raqobat, soliqlar, budjet intizomi, metallar, energiya/gaz/vodoprovoddan foydalanish qoidalari.

XIII bob — Xo‘jalik faoliyati sohasidagi jinoyatlar: xavfsiz tovarlar, alkogol/tamaki, dori vositalari, noqonuniy tadbirkorlik, litsenziyasiz faoliyat, axborot to‘plash, raqobatchini obro‘sizlantirish, xususiy mulk huquqi, tadbirkorlik subyektlarini tekshirish tartibi, tijoratda pora, nodavlat tashkilot xizmatchisini pora evaziga og‘dirish, pul mablag‘larini qonunga xilof o‘tkazish.

---

3.4. Ekologiya, boshqaruv va odil sudlovga qarshi jinoyatlar

XIV bob — Atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiatdan foydalanish sohasidagi jinoyatlar: ekologik xavfsizlik talablarini buzish, ifloslanish ma’lumotlarini yashirish, ifloslanish oqibatlarini bartaraf qilmaslik, atrof-muhitni ifloslantirish, foydali qazilmalarni ruxsatsiz qazib olish, yer va yer osti boyliklaridan foydalanish shartlarini buzish, ekinzor/o‘rmon/o‘simliklarni shikastlantirish, hayvonot/o‘simlik dunyosidan foydalanish tartibini buzish, hayvonlarga shafqatsiz munosabat, suvdan foydalanish, muhofaza etiladigan hudud rejimini buzish.

XV bob — Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar: mansab vakolatini suiiste’mol qilish, vakolat doirasidan chetga chiqish, mansabga sovuqqonlik, hokimiyat harakatsizligi, mansab soxtakorligi, pora olish, pora berish, vositachilik, davlat organi xizmatchisini pora evaziga og‘dirish, davlat ramzlariga hurmatsizlik, noqonuniy diniy/jamoat birlashmalari, hokimiyat vakiliga qarshilik, qamoqdan qochish, noqonuniy chet elga chiqish/kirish, harbiy xizmatdan bo‘yin tovlash, hujjatlarni qalbakilashtirish, o‘zboshimchalik, yer uchastkalarini egallash, yer berish tartibini buzish.

Pora tarkiblari farqi: pora olish — mansabdor/xizmatchi tomonidan moddiy qimmatlik yoki mulkiy manfaat olish; pora berish — manfaatdor shaxs tomonidan berish; vositachilik — olish va berish o‘rtasida vosita bo‘lish.

XVI bob — Odil sudlovga qarshi jinoyatlar: aybsiz kishini javobgarlikka tortish, dalillarni soxtalashtirish, adolatsiz hukm/qaror, sud hujjatini ijro etmaslik, noqonuniy ushlab turish yoki hibsga olish, qiynoq, tergov/sudga aralashish, yolg‘on xabar, yolg‘on guvohlik, tergov yoki yopiq sud ma’lumotlarini oshkor qilish, jinoyat haqida xabar bermaslik yoki yashirish.